Formáli 1. útgáfu

Bók þessi er ætluð nemendum í efri bekkjum grunnskóla, framhaldsskólanemum, háskólastúdentum og almenningi, þ.e. öllum þeim sem þurfa að skilja dönsku, talaða eða ritaða, og er skipulag bókarinnar fyrst og fremst miðað við þarfir þessa hóps. Danir sem vilja tjá sig á íslensku ættu einnig að geta haft af henni góð not og hefur nokkurt tillit verið tekið til þarfa þeirra, einkum við þýðingar á dæmum.

Bókin er byggð á Nudansk Ordbog (13. útgáfu) með góðfúslegu leyfi Politikens Forlag í Kaupmannahöfn.

Snemma árs 1984 færði Auður Hauksdóttir, þáverandi formaður Félags dönskukennara, það í tal við stjórnendur Ísafoldarprentsmiðju að brýn þörf væri á að gefa út nýja dansk-íslenska orðabók. Í framhaldi af því voru undirritaðar ráðnar ritstjórar bókarinnar og hófu störf 1. september sama ár. Vorið 1987 var Halldóra Jónsdóttir, aðstoðarritstjóri, ráðin til starfa. Auk þess vann Unnur Maria Figved, framhaldsskólakennari, við handrit bókarinnar í hlutastarfi um tveggja ára skeið.

Erna V. Valdimarsdóttir, setjari, setti alla bókina. Sýndi hún einstakan dugnað og árvekni í störfum sínum og reyndist okkur ómetanleg.

Sigrún Helgadóttir, tölfræðingur, var ráðgjafi okkar í tölvumálum og Magnús Gíslason, reiknifræðingur, sá um alla forritun.

Í upphafi var myndaður starfshópur sem skyldi vera ritstjórum til ráðuneytis um ýmis atriði varðandi skipulag bókarinnar. Í starfshópnum voru Auður Hauksdóttir, framhaldsskólakennari, Svavar Sigmundsson, dósent í íslensku við H.Í., og Þórhildur Oddsdóttir, grunnskólakennari. Þegar starfshópurinn hafði lokið þessu hlutverki sínu hætti Þórhildur störfum. Auður og Svavar komu hins vegar reglulega á fundi með fasta starfsfólkinu og aðstoðuðu einkum við þýðingar á erfiðum orðum og orðasamböndum. Svavar var auk þess málfarslegur ráðunautur okkar allan tímann og lásu hann og Aldís Sigurðardóttir, lektor í dönsku við H.Í., hvort um sig alla bókina í handriti.

Ritstjórarnir þrír ásamt Guðrúnu Ragnarsdóttur lásu 1. próförk, en Árni Böðvarsson, Brynjúlfur Sæmundsson, Elías Mar, Gísli Magnússon, Gunnlaugur Ástgeirsson, Helena Valtýsdóttir, Páll Bjarnason og Sigurbjörg Einarsdóttir lásu 2. próförk og sáu auk þess um allan annan prófarkalestur undir stjórn Ástu Sifjar Erlingsdóttur.

Orðaforði bókarinnar er að miklu leyti hinn sami og í Nudansk Ordbog nema hvað öllum mannanöfnum og mörgum örnefnum er sleppt. Hins vegar var bætt við 500-600 nýjum orðum úr tölvumáli þar sem orðaforði á því sviði var mjög rýr í Nudansk Ordbog. Sá Stefán Briem, eðlisfræðingur, um að velja og þýða þessi orð. Fjöldi uppflettiorða er rúmlega 45 000. Auk þess er í bókinni mikill fjöldi dæma sem voru þýdd þegar ástæða þótti til.

Í bókinni er fylgt opinberri danskri stafsetningu eins og hún er í réttritunarorðabók þeirri sem danska málnefndin gaf út 1986 (5.prentun 1988). Allar beygingar eru einnig í samræmi við réttritunarorðabókina. Hins vegar er skipting okkar í orðflokka hvorki sú sama og í réttritunarorðabókinni né í Nudansk Ordbog þar sem við höfum látið notkun orðanna ráða úrslitum þegar vafi hefur leikið á því til hvaða orðflokks orð skuli teljast.

Danska málnefndin hefur reynst okkur afar hjálpleg á allan hátt og m.a. svarað fjölda fyrirspurna um orð sem ekki er að finna í réttritunarorðabókinni. Þessi vinna hefur einkum mætt á Henrik Galberg Jacobsen. Kunnum við honum og málnefndinni allri bestu þakkir fyrir.

Orð sem ætla má að Íslendingar eigi erfitt með að bera fram eru hljóðrituð. Lars Brink, prófessor í dönsku við H.Í., hannaði nýtt hljóðritunarkerfi sem tekur mið af hljóðgildi bókstafanna í íslensku og er því auðskilið. Auk þess hefur Lars Brink unnið ómetanlegt starf sem ráðgjafi okkar og hefur m.a. svarað ótölulegum fjölda fyrirspurna um merkingar og notkun orða.

Í orðabók af þessari stærð er að sjálfsögðu fjöldi orða á sérsviðum. Leituðum við því til sérfræðinga sem þýddu og/eða skilgreindu orð, hver á sínu sviði.

Auk ofangreindra sérfræðinga lögðu fjölmargir aðrir einstaklingar sig fram um að svara spurningum okkar og einnig fengum við góða fyrirgreiðslu hjá ýmsum stofnunum, ekki síst Orðabók Háskólans.

Pálínu Jónsdóttur, framhaldsskólakennara, þökkum við sérstaklega lán á Ordbog over det Danske Sprog, 27 binda verki sem er ómissandi við samningu orðabókar sem þessarar.

Halldóru Jónsdóttur, aðstoðarritstjóra, öllu samstarfsfólki okkar og öðrum þeim sem á einn eða annan hátt hafa lagt okkur lið við gerð bókarinnar þökkum við gott samstarf.

Reykjavík, 29. júlí 1992
Hrefna Arnalds Ingibjörg Johannesen

Forord 1. udgave

Dansk-islandsk ordbog, der med Politikens Forlags tilladelse er baseret på Nudansk Ordbog, henvender sig til et bredt islandsk publikum, herunder elever i folkeskolens øverste klasser, gymnasieelever og universitetsstuderende.

En anden målgruppe, dvs. dansktalende, der ønsker at producere islandsk tekst/ tale, vil også kunne have god gavn af bogen, og mange af eksemplerne er blevet oversat specielt med henblik på denne gruppe.

Ordbogen indeholder ca. 45 000 opslagsord, hvoraf størstedelen er hentet fra Nudansk Ordbog, dog med visse ændringer; fx er alle personnavne og et stort antal stednavne udgået, og 500-600 nye edb-ord er tilføjet.

Udtale angives ved et større antal ord end i Nudansk Ordbog, og der anvendes et nyt lydskriftssystem, udarbejdet af professor Lars Brink, der selv har lydskrevet ordene. Da lydskriften er beregnet for islændinge, bygger den så vidt muligt på de almindelige islandske bogstavers lydværdi.

Vi vil rette en særlig tak til Lars Brink, der fra 1985 har medvirket ved ordbogen og ydet en uvurderlig indsats som sproglig konsulent.

Ordbogen følger Retskrivningsordbogen (5. oplag 1988) m.h.t. ortografi og bøjning. Dansk Sprognævn har ydet en værdifuld hjælp ved at besvare en lang række spørgsmål vedrørende bøjning af ord, der ikke findes i Retskrivningsordbogen. Vi skylder Sprognævnet og især Henrik Galberg Jacobsen en tak for hjælpen.

Til sidst vil vi takke vores medredaktør Halldóra Jónsdóttir og alle vores andre islandske medarbejdere for et godt samarbejde.

Reykjavík, den 29. juli 1992
Hrefna Arnalds Ingibjörg Johannesen

Formáli 2. útgáfu

Við endurskoðun bókarinnar hef ég bætt inn orðum og orðasamböndum sem ratað hafa í daglegan orðaforða Dana frá útkomu bókarinnar og hef ég haft góðan stuðning af bókinni Nye ord 1955-1998 eftir Pia Jarvad. Danskar réttritunarreglur hafa breyst lítillega á þessum tíma og hef ég fylgt útgáfu réttritunarorðabókar Danskrar málnefndar 1996-2002. Ákveðið var að sleppa hljóðritun í þessari útgáfu. Endurskoðun orðabókarinnar hefur farið fram á orðabókaforritinu Lexa og hefur sérfræðiþekkingar Marinós Njálssonar og Laufeyjar Leifsdóttur notið þar við. Þeim tveimur ásamt öðru starfsfólki Eddu vil ég þakka ánægjulegt samstarf.

Reykjavík, í febrúar 2004
Halldóra Jónsdóttir

Forord 2. udgave

Nærværende ordbog udkom først i 1992 og blev siden udgivet på CD-rom i 2001. Det er derfor en stor glæde nu at kunne udsende en revideret udgave, hvor der er tilføjet nye ord, ordforbindelser samt stavemåder fra en 10 års periode. Dertil har jeg haft en god støtte i Pia Jarvads Nye ord 1955-1998 og Dansk Sprognævns Retskrivningsordbog 1996-2002. Man har valgt at udelade lydskrift i denne udgave. Jeg vil takke mine medarbejdere på forlaget for et godt samarbejde, især Laufey Leifsdóttir og Marinó Njálsson for samarbejdet omkring ordbogsprogrammet Lexa.

Reykjavík, februar 2004
Halldóra Jónsdóttir

Starfsmenn við 1. útgáfu

Ritstjórar
Hrefna Arnalds BA
Ingibjörg Johannesen BA

Aðstoðarritstjóri
Halldóra Jónsdóttir cand. phil.

Vinna við handrit
Unnur Maria Figved BA

Ráðgjöf
Auður Hauksdóttir cand. mag.
Svavar Sigmundsson cand. mag.
Þórhildur Oddsdóttir BA

Hönnun hljóðritunarkerfis, hljóðritun og ráðgjöf
Lars Brink cand. mag.

Yfirlestur handrits
Aldís Sigurðardóttir mag. art.
Svavar Sigmundsson cand. mag.

Setning
Erna V. Valdimarsdóttir, setjari

Tölvuvinnsla
Guðmundur Egilsson (tákn)
Magnús Gíslason BS (forritun)
Sigrún Helgadóttir M. Sc. (ráðgjöf)

Umbrot
Ragnar Ragnarsson, prentari
Árni Gunnar Ragnarsson (aðstoð)

Prófarkalestur
Árni Böðvarsson cand. mag.
Ásta Sif Erlingsdóttir BA (umsjón)
Brynjúlfur Sæmundsson cand. mag.
Elías Mar, rithöfundur
Gísli Magnússon cand. mag.
Guðrún Ragnarsdóttir BA
Gunnlaugur Ástgeirsson cand. mag.
Hanne Fisker, korrespondent
Helena Valtýsdóttir MA
Páll Bjarnason cand. mag.
Sigurbjörg Einarsdóttir BA

Sérfræðingar (vinna við handrit og/eða prófarkalestur)
Aðalsteinn Ingólfsson (listfræði)
Arngrímur Sigurðsson (flug)
Arngrímur Thorlacius (efnafræði)
Arnljótur Björnsson og samkennarar við H.Í. (lögfræði)
Árni Björn Jónasson (verkfræði)
Benedikt Blöndal (lögfræði)
Bjarni Ólafsson (trésmíði)
Einar Laxness (sagnfræði)
Eiríkur Rafn Magnússon (járnsmíði)
Elsa E. Guðjónsson (textílar)
Erling Ólafsson (dýrafræði)
Eygló Guðmundsdóttir (stærðfræði)
Eyþór Einarsson (grasafræði)
Finnbogi Eyjólfsson (bifvélavirkjun)
Finnbogi Rútur Hálfdánarson (lyfjafræði)
Gestur Guðmundsson (félagsfræði)
Gestur Traustason (mjólkurfræði)
Gísli Felix Bjarnason (íþróttir)
Guðbrandur Steinþórsson (verkfræði)
Guðjón Ármann Eyjólfsson (hernaður og sjómennska)
Guðmundur Eggertsson (líffræði)
Guðrún Jónsdóttir (byggingarlist)
Guðrún Th. Sigurðardóttir (sálfræði)
Gunnar Árnason (sálfræði)
Gylfi Þ. Gíslason (hagfræði)
Gylfi Már Guðbergsson (landafræði)
Halldór Einarsson (ljósmyndun)
Hallur Hallsson (pípulagnir)
Haraldur Árnason (bókagerð)
Hermann Ragnar Stefánsson (dans)
Hólmfríður Sigurðardóttir (garðyrkja)
Jón Eiríksson (jarðfræði)
Jón Þórarinsson (tónlist)
Jónas Elíasson (spilamennska)
Jónas Gíslason (guðfræði)
Kirsten Henriksen (dýralækningar)
Kristján Friðþjófsson (lögreglumál)
Leifur Þorsteinsson (ljósmyndun)
Loftur Guttormsson (sagnfræði)
Ólafur Jensson (verkfræði)
Páll Valdimarsson (verkfræði)
Rafn Júlíusson (póstmál)
Sigurður Snorrason (dýrafræði)
Sigurður Thorlacius (læknisfræði)
Skarphéðinn Pálmason (stærðfræði)
Stefán Aðalsteinsson (landbúnaður)
Stefán Baldursson (leiklist)
Stefán Briem (eðlisfræði og tölvufræði)
Svanur Jóhannesson (bókagerð)
Svavar Sigmundsson (málfræði og málfarsleg ráðgjöf)
Vigdís Pálsdóttir (handavinna)
Þorsteinn Gylfason (heimspeki)
Þorsteinn Sæmundsson (stjörnufræði)
Þórður Helgason (bókmenntir)
Örnólfur Thorlacius (efnafræði)